-ख्यामकान्त अर्याल 

नेपालमा चाडबाडको मौसम सुरु भइसकेको छ। र, यो मौसमको एउटा निकै पवित्र र महत्त्वपूर्ण चाड हो— जनै पूर्णिमा, जसलाई हामी रक्षा बन्धन वा क्वाटी पूर्णिमा पनि भन्छौँ । साउन महिनाको शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो चाड केवल एउटा धार्मिक कृत्य मात्र होइन, यसको पछाडि गहिरो वैज्ञानिक, सांस्कृतिक र सामाजिक महत्व लुकेको छ। तराईमा मनाइने 'राखी' देखि पहाडमा मनाइने 'जनै पूर्णिमा' सम्म, यस पावन पर्वको इतिहास, मनाउने तरिका र यसका रोचक पक्षहरूबारे विस्तृत रूपमा चर्चा गर्नेछौँ ।

जनै पूर्णिमा भनेको के हो ?

"सबैभन्दा पहिले बुझौँ, जनै पूर्णिमा भनेको के हो? 'जनै' अर्थात् संस्कृतमा 'यज्ञोपवीत'। यो एउटा पवित्र धागो हो, जसलाई वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले (विशेष गरी तागाधारी समुदायले) मन्त्रेर आफ्नो गलामा धारण गर्छन्। यस दिन पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै लगाउने चलन छ । जनै पूर्णिमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको एक महत्वपूर्ण पर्व हो, जुन श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइन्छ। यस दिन विशेष गरी जनै फेर्ने गरिन्छ, रक्षाबन्धन (डोरो बाँध्ने),ऋषिहरूको सम्मान, परिवारको सुख, शान्ति र दीर्घायुको कामना
गरिन्छ।

त्यस्तै, यसै दिन हातमा बाँधिने रंगीन धागोलाई 'रक्षा बन्धन' वा 'डोरो' भनिन्छ। पुरोहित वा गुरुहरूले

"ॐ येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः।
तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल।।".

मन्त्र पढ्दै यजमानको नाडीमा यो डोरो बाँधिदिन्छन्।

यसको अर्थ हुन्छ—
"जुन रक्षासूत्र (धागो) ले दानवहरूका महान शक्तिशाली राजा बलिलाई बाँधिएको थियो, म त्यही धागोले तिमीलाई बाँध्दैछु। हे रक्षासूत्र ! तिमी अटल रहू र कहिल्यै नडगमगाऊ (अर्थात यसले सधैँ तिम्रो रक्षा गरोस्)।" जसरी भगवान विष्णुले दानवीर राजा बलिलाई रक्षा सूत्रले बाँधेर सुरक्षित राखेका थिए, त्यसरी नै यो धागोले तिम्रो सधैँ रक्षा गरोस्।"

"नेपाल भौगोलिक र सांस्कृतिक रूपमा विविधताले भरिएको देश हो। त्यसैले जनै पूर्णिमा पनि ठाउँ र समुदाय अनुसार फरक-फरक र अभूतपूर्व तरिकाले मनाइन्छ:

• धार्मिक स्नान र मेला: यस दिन बिहानै नदी, ताल वा कुण्डमा गएर स्नान गर्ने गरिन्छ। रसुवाको पवित्र गोसाइँकुण्ड, ललितपुरको कुम्भेश्वर, र काठमाडौँको पशुपतिनाथमा यस दिन ठुलो मेला लाग्छ।
• नेवार समुदायको 'गुँपुन्ही' र क्वाटी: नेवार समुदायले यस दिनलाई 'गुँपुन्ही' का रूपमा मनाउँछन्। यस दिन ९ प्रकारका गेडागुडी (जस्तै: चना, मस्याङ, मुगी, बोडी, भटमास आदि) टुसा उमारेर बनाइएको विशेष परिकार 'क्वाटी' खाइन्छ।
• भ्यागुतोको पूजा (ब्याँ जा नाकेगु): काठमाडौँ उपत्यकाका किसानहरूले यस दिन खेतीपातीमा सहयोग गर्ने र वर्षा ल्याउन भूमिका खेल्ने भ्यागुतोलाई धन्यवाद स्वरूप खेतमा गएर भात र क्वाटी खुवाउने (पुज्ने) गर्छन्।"

जनै पूर्णिमाको धार्मिक महत्व

शास्त्रअनुसार यस दिन गरिएको स्नान, दान, पूजा तथा मन्त्रजप अत्यन्त पुण्यदायी मानिन्छ । ब्राह्मण तथा क्षत्रिय समुदायका पुरुषहरूले आफ्नो पुरानो जनै परिवर्तन गरी नयाँ जनै धारण गर्छन्। यसलाई आत्मशुद्धि, जिम्मेवारीको स्मरण र धार्मिक अनुशासनको प्रतीक मानिन्छ।

रक्षाबन्धन (डोरो बाँध्ने)

यस दिन पुजारीबाट हातमा पवित्र धागो बाँधिन्छ ।

यसलाई रक्षा सूत्र, रक्षाबन्धन वा डोरो भनेर चिनिन्छ।

नेपालको तराई क्षेत्रमा राखी बाँध्ने परम्परा

नेपालको तराई तथा मधेश क्षेत्रमा जनै पूर्णिमाकै दिन रक्षाबन्धन अर्थात् राखी पर्व पनि विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। यस दिन दिदी–बहिनीले आफ्ना दाजु–भाइको हातमा राखी बाँधेर उनीहरूको दीर्घायु, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्छन्। बदलामा दाजु–भाइले जीवनभर बहिनीको सम्मान, सुरक्षा र साथ दिने वाचा गर्दै उपहार वा दक्षिणा प्रदान गर्ने परम्परा छ। आजकल यो परम्परा तराईमा मात्र सीमित नरही काठमाडौं, पहाडी जिल्ला र नेपालका अन्य भागहरूमा पनि व्यापक रूपमा फैलिएको छ। धेरै परिवारले धार्मिक र सांस्कृतिक सद्भावको प्रतीकका रूपमा राखी मनाउन थालेका छन्। पछिल्लो समय नेपालभरि नै 'राखी' परम्परा निकै लोकप्रिय बनेको छ। विशेष गरी नेपालको तराई क्षेत्र र भारतमा परापूर्वकालदेखि मनाइने यो परम्परा अहिले पहाडी क्षेत्रमा पनि उत्तिकै उत्साहका साथ मनाइन्छ।यस दिन दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइको सुख, समृद्धि र दीर्घायुको कामना गर्दै उनीहरूको नाडीमा 'राखी' (रंगीन बुट्टादार धागो) बाँधिदिन्छन्। बदलामा दाजुभाइले दिदीबहिनीको सधैँ रक्षा गर्ने बचन दिँदै उपहार वा दक्षिणा दिने गर्छन्। यसले दाजुभाइ र दिदीबहिनी बीचको प्रेमलाई अझ प्रगाढ बनाउँछ। विश्वास गरिन्छ कि यसले नकारात्मक शक्तिबाट रक्षा गरी सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउँछ

नेपालभरि यो पर्व विभिन्न तरिकाले मनाइन्छ। जस्तै बिहानै नदी, ताल वा तीर्थस्थलमा स्नान गरी पूजा गरिन्छ। नयाँ जनै धारण गरि पुरानो जनै विसर्जन गरिन्छ। पुरोहितबाट हातमा डोरो बाँधिन्छ। परिवारसँग पूजा गरि घरमा भगवान शिव, विष्णु तथा कुलदेवताको पूजा गरिन्छ। क्वाँटी खाने गरिन्छ यस दिन नौ प्रकारका गेडागुडी मिसाएर बनाइने क्वाँटी खाने चलन छ । यसले वर्षायाम पछि  शरीरलाई पोषण र ऊर्जा दिने विश्वास छ ।

विभिन्न समुदायमा जनै पूर्णिमा

नेपाल बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले विभिन्न समुदायले यो पर्व फरक शैलीमा मनाउँछन्।

• ब्राह्मण समुदाय – जनै फेर्ने।
• सबै हिन्दू समुदाय – रक्षाबन्धन।
• नेवार समुदाय – क्वाँटी खाने।
• पहाडी क्षेत्रमा तीर्थ स्नान र मेला।

प्रमुख धार्मिक स्थल

जनै पूर्णिमाका अवसरमा हजारौँ भक्तजन पुग्ने स्थानहरू:

• गोसाइँकुण्ड
• पशुपतिनाथ मन्दिर
• कुम्भेश्वर मन्दिर

विशेष गरी गोसाइँकुण्ड स्नानलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।

जनै पूर्णिमाले दिने सन्देश

यो पर्वले सिकाउँछ—

• आत्मअनुशासन
• धार्मिक आस्था
• परिवारप्रतिको जिम्मेवारी
• समाजमा एकता
• आपसी सद्भाव
• संस्कृतिको संरक्षण

आधुनिक समयमा यसको महत्व

आजको व्यस्त जीवनमा पनि जनै पूर्णिमाले हामीलाई

• आफ्ना संस्कार सम्झाउने,
• परिवारसँग समय बिताउने,
• धार्मिक मूल्यको सम्मान गर्ने,
• स्वास्थ्यकर परिकार खाने,
• सामाजिक सम्बन्ध बलियो बनाउने अवसर प्रदान गर्दछ।

 जनै कसरी बनाइन्छ?

जनै (यज्ञोपवीत) बनाउने प्रक्रिया निकै घरेलु, सीपमूलक र पवित्र मानिन्छ। परम्परागत रूपमा जनै कात्ने (बाट्ने) काम ब्राह्मण समुदायका अग्रजहरूले मन्त्रोच्चारण गर्दै गर्ने गर्छन् । एउटा पूर्ण जनै बनाउन कपासको धागो प्रयोग गरिन्छ । जनै बनाउने विधि र यसको संरचना तल बुँदागत रूपमा व्याख्या गरिएको छ:

सामान्य प्रक्रिया यस प्रकार छ:

१.  शुद्ध कपास छनोट गरिन्छ।

२. कपासबाट मसिनो धागो (सुत) कातिन्छ।

३. ती धागाहरूलाई निश्चित विधिअनुसार बटारेर (मरोडेर) बलियो बनाइन्छ।

४. धार्मिक परम्पराअनुसार तीन वटा मुख्य डोरीलाई एकसाथ जोडेर जनै तयार गरिन्छ।

५. जनैमा ब्रह्मग्रन्थि (विशेष गाँठो) बाँधिन्छ, जसलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ।

६. तयार भएको जनैलाई पूजा गरी मन्त्रद्वारा पवित्र बनाएपछि मात्र धारण गरिन्छ।

आजकल बजारमा तयार जनै पाइए पनि यसको धार्मिक महत्व भने मन्त्र, संस्कार र श्रद्धासँग जोडिएको हुन्छ।

आवश्यक सामग्री

• काँचो धागो (तन्तु): शुद्ध कपास (रूवा) बाट निकालिएको मसिनो सेतो धागो।
• काठको टेबुल वा लठ्ठी: धागोको नाप लिन र बेर्नका लागि।

जनै बनाउने चरणबद्ध प्रक्रिया (Step-by-Step)

जनै बनाउने प्रक्रियालाई मुख्य गरी तीनवटा चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ: तन्तु (सूत), डोरो (शिखा), र ग्रन्थि (गाँठो)।

• चरण १: ९ वटा सूत (तार) तयार पार्ने सबैभन्दा पहिले काँचो धागोलाई हातको ९ अङ्गुरको नापमा वा निश्चित लम्बाइमा ९ पटक बेरिन्छ। यसरी ९ वटा छुट्टाछुट्टै मसिनो सूत (तार) तयार हुन्छ। यी ९ वटा सूतले नौ जना देवी-देवता (नवदुर्गा वा नौ ग्रह) लाई प्रतिनिधित्व गर्छन्।
• चरण २: तीन डोरो बनाउने (बाट्ने) ती ९ वटा सूतहरूलाई ३-३ वटाको समूहमा बाँडेर बाँधिन्छ (बाटिन्छ)। यसरी बाट्दा ३ वटा बलिया डोरा (शिखा) बन्छन्। यी तीन डोराले ब्रह्मा, विष्णु र महेश (शिव) का साथै ज्ञान, कर्म र उपासनाको प्रतीक मानिन्छ।
• चरण ३: शिखा गाभ्ने र गाँठो (ग्रन्थि) पार्ने अब ती तीनवटा डोराहरूलाई एक ठाउँमा राखेर विशिष्ट वैदिक विधिअनुसार गाँठो पारिन्छ। यस गाँठोलाई 'ब्रह्मग्रन्थि' भनिन्छ। गाँठो पार्दा चोर औंला र माझी औंलाको सहायताले धागोलाई विशेष घुमाउरो सुत्र दिइन्छ।

जनैको धार्मिक रहस्य

जनै केवल धागो होइन, यो कर्तव्य, अनुशासन र आध्यात्मिक जीवनको प्रतीक हो।

तपाईँले जनै हेर्नुभयो भने त्यहाँ धागोको संख्या र गाँठोको विशेष अर्थ पाउनुहुन्छ:

• ९ वटा सूत (तन्तु): यसमा ओमकार, अग्नि, सर्प, सोम, पितृ, प्रजापति, अनिल, यम र विश्वदेवको वास हुन्छ।
• ३ वटा डोरो: यसले देवऋण, पितृऋण र ऋषिऋण गरी तीनवटा ऋणलाई सम्झाउँछ।
• ब्रह्मग्रन्थि (गाँठो): यसले जगत्का सिर्जनाकर्ता ब्रह्माको शक्तिलाई बाँधेर राखेको विश्वास गरिन्छ।

 १. तीन मुख्य डोरीको अर्थ

     परम्पराअनुसार जनैका तीन डोरीले विभिन्न अर्थ जनाउँछन्। प्रचलित व्याख्याहरू यस्ता छन्:

• ब्रह्मा, विष्णु र महेश (त्रिमूर्ति)
• सत्त्व, रज र तम (प्रकृतिका तीन गुण)
• देव ऋण, ऋषि ऋण र पितृ ऋण (मानिसले जीवनमा सम्झनुपर्ने तीन ऋण)

   यी व्याख्याहरू वैदिक र स्मार्त परम्परामा विभिन्न रूपमा पाइन्छन्।

२. ब्रह्मग्रन्थिको रहस्य

   जनैको गाँठोलाई ब्रह्मग्रन्थि भनिन्छ।

   यसले प्रतीकात्मक रूपमा:

• सृष्टिको एकता,
• ज्ञान,
• ईश्वरप्रतिको आस्था,
• जीवनभर धर्मको मार्गमा रहने संकल्प जनाउँछ।

३. बायाँ काँधबाट दायाँ कम्मरसम्म किन लगाइन्छ?

    जनैलाई बायाँ काँधमाथि राखेर दायाँ काखमुनी लगाइन्छ । यसलाई उपवीत भनिन्छ। यसरी धारण गर्नु शुभ मानिन्छ र यसले धार्मिक कर्म तथा यज्ञका लागि आफू तयार रहेको संकेत गर्छ।

४. जनै परिवर्तन किन गरिन्छ?

   समयसँगै पुरानो जनै जीर्ण हुन्छ। त्यसैले जनै पूर्णिमाका दिन पुरानो जनै फेरेर नयाँ जनै धारण गरिन्छ।

   यसको सन्देश हो:

• पुराना कमजोरी त्याग्ने,
• नयाँ संकल्प गर्ने,
• शुद्ध जीवन अपनाउने,
• धर्म र नैतिकताको मार्गमा अघि बढ्ने।

     जनै तयार भइसकेपछि मात्रै लगाइँदैन। जनै पूर्णिमाको दिन यसलाई पञ्चगव्य (गाईको गोबर, गहुँत, दूध, दही, घिउ) मा चोख्याएर, शास्त्रोक्त मन्त्रहरूद्वारा पूजा गरी अभिमन्त्रित (मन्त्रिएको) गरेपछि मात्र गलामा धारण गरिन्छ। आजभोलि बजारमा मेसिनले बनाएका जनैहरू सहजै पाइने भए पनि जनै पूर्णिमाको अघिल्लो महिनातिर घर-घरमा आफैँ धागो किनेर हातले जनै कात्ने (बाट्ने) चलन अझै पनि जीवितै छ।जनै लगाउनुका केही महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक र स्वास्थ्यसम्बन्धी फाइदाहरू (Scientific & Health Benefits) तल दिइएका छन्,

जनै लगाउनुका वैज्ञानिक र स्वास्थ्य फाइदाहरू

      शास्त्रमा जनैलाई दाहिने काँधबाट देब्रे कोखातर्फ (हृदयको माथिबाट) वा दिसा-पिसाब गर्दा दाहिने कानमा बेर्ने नियम छ। यसको पछाडि निकै रोचक वैज्ञानिक कारणहरू छन्:

• स्मरणशक्ति र मस्तिष्कको सन्तुलन (Acupressure Point): हाम्रो काँध र ढाडको बिचबाट दिमागमा जाने कतिपय नसाहरू जनै बस्ने ठाउँ भएर जान्छन्। जनैले ती नसाहरूमा हल्का दबाब (Acupressure) दिने काम गर्छ, जसले गर्दा स्मरणशक्ति बढ्ने र मस्तिष्क सन्तुलित रहने विश्वास गरिन्छ।
• हृदय रोग र रक्तचाप नियन्त्रण (Blood Pressure & Heart Health): जनै हृदय (मुटु) को ठीक माथिबाट क्रस भएर बस्छ। धागोको निरन्तरको घर्षण र हल्का दबाबले रक्तसञ्चार (Blood Circulation) लाई व्यवस्थित गर्न र मुटुको धड्कनलाई सन्तुलित राख्न मद्दत पुग्ने केही एक्यूप्रेशर विज्ञहरूको भनाइ छ।
• दाहिने कानमा बेर्नुको रहस्य (पाचन प्रणाली र मूत्र थैली): दिसा-पिसाब गर्दा जनैलाई दाहिने कानमा दुई फन्को बेर्ने नियम छ।

      वैज्ञानिक कारण: दाहिने कानको मुनिबाट 'भेगस नर्भ' (Vagus Nerve) र मूत्र थैलीसँग जोडिएका महत्त्वपूर्ण नसाहरू गुज्रिएका हुन्छन्। कानमा जनै बेर्दा ती नसाहरू कसिन्छन्, जसले गर्दा दिसा-पिसाब सजिलै र पूरै खुल्छ, र पेट सफा हुन्छ। यसले कब्जियत र प्रोस्टेटको समस्याबाट जोगाउन मद्दत गर्छ।

• पवित्रता र सरसफाइको बानी (Hygiene): शौच (Toilet) गएर आइसकेपछि हात-मुख राम्ररी धोएर मात्र कानको जनै फुकालेर तल झारिन्छ। यस नियमले मानिसलाई अनिवार्य रूपमा सरसफाइ र स्वच्छता कायम राख्न सिकाउँछ, जसले गर्दा कीटाणुहरूको संक्रमणबाट बचिन्छ।

हामीले जनैलाई केवल परम्परा वा बाहिरी चिन्हका रूपमा मात्र होइन, सत्य, अनुशासन, आत्मसंयम, सेवा र जिम्मेवारीको जीवन जिउने प्रतिज्ञाका रूपमा बुझ्नुपर्छ। जनैको वास्तविक मूल्य धागोमा होइन, त्यसले सम्झाउने आदर्श र आचरणमा निहित छ । जनै पूर्णिमा केवल जनै फेर्ने पर्व मात्र होइन । यो आत्मशुद्धि, संस्कार, स्वास्थ्य, परिवार, सामाजिक एकता र धार्मिक विश्वासलाई जोड्ने महान नेपाली पर्व हो । यस पर्वको मूल सन्देशलाई व्यवहारमा उतार्न सके हाम्रो समाज अझ सभ्य, अनुशासित र संस्कारित बन्न सक्छ।

 माथिको आलेख khyam aryal academy youtue च्यानलमा सुन्न सकिन्छ