-ख्यामकान्त अर्याल 

इतिहास, धार्मिक मान्यता, हास्य–व्यङ्ग्य र सामाजिक महत्व

हामी नेपालको एक अत्यन्तै अनोखा, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पर्व गाईजात्रा (सापारू) को बारेमा विस्तृत कुराकानी गर्दैछौँ। एकातिर आफन्त गुमाउनुको गहिरो शोक, अर्कोतिर हास्य-व्यङ्ग्य र खुसीको अभिव्यक्ति! जहाँ दुःखलाई पनि हाँसोमा बदलिन्छ…जहाँ मृतक आफन्तको सम्झनामा गाईको यात्रा निकालिन्छ…जहाँ समाजका विकृति, विसंगति र सत्ताका कमजोरीमाथि समेत व्यङ्ग्य गर्न पाइन्छ। यो अद्भुत पर्व कसरी सुरु भयो ? यसको पछाडि कस्तो ऐतिहासिक र सामाजिक कथा छ? आउनुहोस्, आजको यो भिडियोमा गाईजात्राको इतिहास, संस्कृति, परम्परा र यसले दिने सामाजिक सन्देशबारे विस्तृत रूपमा जानौँ ।"  त्यो यस्तो पर्व — गाईजात्रा पर्व ।  केवल रमाइलो, हास्य र व्यङ्ग्य गर्ने पर्व मात्र हो त ? यसको पछाडि मृत्यु, शोक, धर्म, संस्कृति र सामाजिक मनोविज्ञानसँग जोडिएको गहिरो कथा छ ।

गाईजात्रा भनेको के हो?

गाईजात्रा नेपालका विशेष सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो।

विशेषगरी काठमाडौं उपत्यका र नेवार समुदायमा यसको विशेष महत्व छ। यस पर्वमा अघिल्लो वर्ष दिवंगत भएका परिवारका सदस्यको सम्झनामा गाई वा गाईको प्रतीकसहितको यात्रा निकाल्ने परम्परा छ ।‘गाई’लाई हिन्दू धार्मिक परम्परामा पवित्र मानिन्छ। मृतकको आत्मालाई परलोकको यात्रामा सहयोग पुग्ने धार्मिक विश्वाससँग पनि गाईजात्राको परम्परा जोडिएको पाइन्छ। तर समयसँगै गाईजात्रा धार्मिक संस्कारसँगै सामाजिक र सांस्कृतिक अभिव्यक्तिको पर्व पनि बनेको छ।

गाईजात्राको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

"गाईजात्राको सुरुआत १७औँ शताब्दीमा मल्लकालका राजा प्रताप मल्लको पालामा भएको मानिन्छ। राजा प्रताप मल्लका कान्छा छोरा चक्रवर्तेन्द्र मल्लको अल्पआयुमै निधन भएपछि रानी पुत्रशोकमा डुबिन्। रानीको मनबाट शोक हटाउन राजाले राज्यभर एउटा घोषणा गरे— 'जसको घरमा वर्षभरि कुनै आफन्तको निधन भएको छ, उनीहरूले व्यङ्ग्यात्मक र रमाइलो झाँकी निकालेर सहर परिक्रमा गराउनू।' "राजाको आदेशअनुसार जनताले झाँकी निकालेर राजा-रानीलाई देखाए। रानीले दुनियाँमा आफू मात्र होइन, अरू थुप्रै मानिसले पनि प्रियजन गुमाएका रहेछन् भन्ने बुझिन्। यसरी शोकलाई शक्तिमा बदल्ने र मन हल्का बनाउने उद्देश्यले सुरु भएको यो परम्परा पछि 'गाईजात्रा'का रूपमा स्थापित भयो।" यसले रानीलाई मात्र होइन, सबै मानिसले जीवनमा मृत्युको दुःख भोग्नुपर्छ भन्ने वास्तविकता स्वीकार गर्न सहयोग गरेको भनिन्छ। त्यसपछि यो परम्परा क्रमशः सांस्कृतिक पर्वका रूपमा विकसित हुँदै गएको मानिन्छ।

नोट: गाईजात्राको उत्पत्तिबारे विभिन्न ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या पाइन्छन्, त्यसैले माथिको कथा मुख्यतः प्रचलित जनश्रुति/परम्परागत कथनका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

गाईजात्रामा धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यताहरू जोडिएका छन्:

• गाईको पूजा र वैतरणी तार्ने विश्वास: हिन्दू धर्मशास्त्रअनुसार मानिसको मृत्युपछि मरणोपरान्त आत्माले वैतरणी नदी तर्नुपर्ने हुन्छ। गाईको पुच्छर समातेर वैतरणी नदी सजिलै तर्न सकिन्छ भन्ने विश्वासका साथ गाई वा बालबालिकालाई गाईको रूप दिएर सहर परिक्रमा गराइन्छ।
• ताहासाँ र घिन्ताङघिसी: भक्तपुरमा बाँसबाट बनेको 'ताहासाँ' निकाल्ने र लट्ठी ठोकेर 'घिन्ताङघिसी' नाच नाच्ने विशेष परम्परा छ।
• नेवारी संस्कृतिमा सापारू: नेवार समुदायमा यस पर्वलाई 'सापारू' भनिन्छ, जहाँ परम्परागत बाजागाजा र सांस्कृतिक पहिरनसहित दिवङ्गत आत्माको शान्तिको लागि प्रार्थना गरिन्छ।"

गाईजात्रामा गाईको महत्व के हो?

अब प्रश्न उठ्छ—

गाई नै किन?

हिन्दू धार्मिक संस्कृतिमा गाईलाई अत्यन्त पवित्र मानिन्छ। धार्मिक विश्वासअनुसार गाईले मृत आत्मालाई वैतरणी नदी पार गर्न सहयोग गर्छ भन्ने धारणा पाइन्छ। त्यसैले दिवंगत व्यक्तिको सम्झनामा गाई वा गाईको प्रतीक बनाएर यात्रा निकाल्ने चलन विकसित भएको मानिन्छ। तर आधुनिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो केवल धार्मिक विश्वास मात्र होइन। यो मृतकलाई सम्झने, परिवारलाई सान्त्वना दिने र समुदायलाई शोक बाँड्न प्रेरित गर्ने सामाजिक परम्परा पनि हो।

गाईजात्रा कसरी मनाइन्छ?

गाईजात्राका दिन दिवंगत व्यक्तिका परिवारले विभिन्न प्रकारका झाँकी तथा सांस्कृतिक प्रदर्शनसहित यात्रा निकाल्छन्। कतिपय ठाउँमा वास्तविक गाईलाई सजाएर यात्रा गरिन्छ भने कतिपय ठाउँमा गाईको प्रतीक वा मानिसलाई गाईको रूपमा सजाएर सहभागी गराउने परम्परा पनि पाइन्छ। यस क्रममा— विभिन्न भेषभूषा, बाजागाजा, नाचगान, सांस्कृतिक झाँकी, हास्य–व्यङ्ग्य र विभिन्न परम्परागत प्रस्तुति देखाइन्छ । यसरी गाईजात्रा धार्मिक, सांस्कृतिक र मनोरञ्जनात्मक पक्षको अद्भुत संयोजन बनेको छ।

गाईजात्रा र हास्य–व्यङ्ग्य

गाईजात्राको सबैभन्दा चर्चित पक्षमध्ये एक हो—

हास्य र व्यङ्ग्य।

गाईजात्राका अवसरमा समाजमा रहेका विकृति, विसंगति, राजनीतिक कमजोरी, प्रशासनिक समस्या र सामाजिक व्यवहारमाथि व्यङ्ग्य गर्ने परम्परा छ। तर यसको मूल उद्देश्य कसैलाई व्यक्तिगत रूपमा अपमान गर्नु होइन। यसको गहिरो सन्देश हो—

“समाजका कमजोरीलाई हाँस्दै स्वीकार गरौँ र सुधारतर्फ अघि बढौँ।”

त्यसैले गाईजात्रा नेपाली समाजमा व्यङ्ग्यात्मक अभिव्यक्तिको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक माध्यम पनि बनेको छ।

दुःखलाई हाँसोमा बदल्ने मनोविज्ञान

गाईजात्राको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो— शोक व्यवस्थापन।

मानिसको मृत्यु परिवारका लागि अत्यन्त पीडादायी घटना हो। तर जब परिवारले आफ्नो प्रियजन गुमाएको पीडा समुदायसँग साझा गर्छ, तब उसले आफू एक्लो नभएको महसुस गर्न सक्छ। गाईजात्राले एउटा महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक सन्देश दिन्छ—

दुःखलाई दबाएर राख्नु भन्दा त्यसलाई स्वीकार गर्दै समुदायसँग बाँड्नु आवश्यक छ।

त्यसैले गाईजात्रालाई नेपाली समाजको परम्परागत सामूहिक शोक अभिव्यक्तिको एउटा स्वरूपका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

गाईजात्रा केवल नेवार समुदायको पर्व हो?

गाईजात्राको विशेष र मौलिक स्वरूप नेवार समुदाय तथा काठमाडौं उपत्यकासँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ । तर यसको सांस्कृतिक प्रभाव नेपालका अन्य क्षेत्रसम्म पनि फैलिएको छ । नेपालको विविधतामा विभिन्न समुदायका आ–आफ्ना मृत्यु संस्कार, स्मृति संस्कार र सांस्कृतिक परम्पराहरू छन् । यसैले गाईजात्रालाई नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानको एउटा महत्वपूर्ण हिस्साका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

गाईजात्राको सामाजिक सन्देश

पहिलो— मृत्यु जीवनको सत्य हो । हामी जन्मिन्छौँ, बाँच्दछौँ र एक दिन मृत्यु हुन्छ । त्यसैले मृत्युबाट भाग्ने होइन, जीवनको वास्तविकताका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ।

दोस्रो— शोक बाँड्दा हलुका हुन्छ । परिवार मात्र होइन, समाजले पनि दुःखमा साथ दिनुपर्छ।

तेस्रो— समाजलाई ऐना देखाउनुपर्छ । हास्य र व्यङ्ग्यको माध्यमबाट आफ्ना कमजोरी देख्न सक्नु लोकतान्त्रिक समाजको स्वस्थ अभ्यास हो ।

चौथो— परम्परा परिवर्तनसँगै विकसित हुन्छ ।गाईजात्राको मूल धार्मिक तथा सांस्कृतिक भावना कायम राख्दै यसको प्रस्तुति समयसँगै परिवर्तन हुँदै आएको छ।

आधुनिक समयमा गाईजात्रा

आज गाईजात्रा केवल सडकमा निकालिने सांस्कृतिक यात्रा मात्र रहेन । टेलिभिजन, रेडियो, YouTube, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल मिडियामार्फत गाईजात्राको हास्य–व्यङ्ग्य देश–विदेशसम्म पुग्न थालेको छ।

तर यहाँ एउटा प्रश्न पनि उठ्छ—

व्यङ्ग्यको सीमा कहाँसम्म हुनुपर्छ?

हामीले आलोचना गर्न सक्छौँ । व्यङ्ग्य गर्न सक्छौँ । सत्तालाई प्रश्न गर्न सक्छौँ । तर कसैको व्यक्तिगत दुःख, जातीय पहिचान, शारीरिक अवस्था, लैङ्गिक पहिचान वा निजी जीवनलाई अपमान गर्ने सामग्रीलाई ‘गाईजात्रे व्यङ्ग्य’ भनेर स्वीकार गर्नु उचित हुँदैन।

राम्रो व्यङ्ग्य त्यो हो—

जसले मानिसलाई हँसाउँछ, सोच्न बाध्य बनाउँछ र सुधारको बाटो देखाउँछ।

नयाँ पुस्ताका लागि गाईजात्राको महत्व

आजको डिजिटल पुस्ताले परम्परालाई नयाँ ढंगले बुझिरहेको छ।

त्यसैले नयाँ पुस्तालाई गाईजात्रा केवल—

❌ रमाइलो गर्ने दिन
❌ हास्य कार्यक्रम हेर्ने दिन
❌ व्यङ्ग्य गर्ने दिन

मात्र भनेर सिकाउनु पर्याप्त हुँदैन।

यसको वास्तविक अर्थ पनि बुझाउनुपर्छ—

✅ मृत्युको स्वीकार्यता
✅ दिवंगत व्यक्तिको सम्झना
✅ पारिवारिक तथा सामाजिक सहकार्य
✅ सांस्कृतिक पहिचान
✅ सामाजिक आलोचना
✅ हास्यको सकारात्मक शक्ति

यिनै पक्षले गाईजात्रालाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्।

 मुख्य सन्देश

गाईजात्राले हामीलाई एउटा गहिरो कुरा सम्झाउँछ—

जीवनमा दुःख आउँछ।
वियोग आउँछ।
मृत्यु आउँछ।

तर जीवन त्यहीँ समाप्त हुँदैन।

समाजले हात समाउँछ।

संस्कृतिले सम्झना गराउँछ।

हास्यले केही क्षण मुस्कुराउन सिकाउँछ।

र व्यङ्ग्यले समाजका कमजोरी सुधार्न प्रेरित गर्छ।

गाईजात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो सामाजिक र राजनीतिक क्रान्तिको एउटा माध्यम पनि हो।

• शोकलाई शक्तिमा बदल्ने सन्देश: जन्म र मृत्यु जीवनको शाश्वत सत्य हो। गाईजात्राले मानिसलाई शोकबाट बाहिर निस्किएर पुनः जीवन जिउने प्रेरणा दिन्छ।
• वाक स्वतन्त्रता र हास्य-व्यङ्ग्य: निरङ्कुश शासनकालमा पनि गाईजात्राको दिन राजा वा शासकहरूको गल्ती-कमजोरीमाथि व्यङ्ग्य गर्न छुट थियो। आज पनि यस पर्वमा राजनीतिक विकृति, भ्रष्टाचार र सामाजिक कुरीतिमाथि कसैलाई नहटाईकन खुलेर व्यङ्ग्य (Satire) गरिन्छ।
• लैंगिक विविधताको स्वीकारोक्ति: हालका वर्षहरूमा यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्याक (LGBTIQ+) समुदायले पनि गाईजात्राका दिन आफ्नै विशेष र्‍याली निकालेर आफ्नो पहिचान र अधिकारको पक्षमा आवाज उठाउने गर्छन्।"

त्यसैले-

गाईजात्रा केवल मृतकको सम्झना गर्ने पर्व होइन; यो जीवनलाई स्वीकार गर्ने, दुःखलाई बाँड्ने र समाजलाई ऐना देखाउने पर्व पनि हो । गाईजात्रा हाम्रो मौलिक पहिचान हो। यसले हामीलाई मृत्युको सत्यतालाई स्वीकार्न, अरूको दुःखमा समवेदना प्रकट गर्न र समाजका विकृतिविरुद्ध औँला उठाउन सिकाउँछ ।

माथिको आलेख khyam aryal academy youtube च्यानलमा सुन्न सकिन्छ