"चुनाव आउँदा नेताहरू ठूला-ठूला घोषणापत्र लिएर हाम्रा घरदैलोमा आउँछन् । तर चुनाव जितिसकेपछि हाम्रा आधारभूत समस्याहरू उस्तै रहन्छन् । आखिर गल्ती कहाँ भइरहेछ ? के हामीले जनप्रतिनिधि छान्दा सही आधारहरू हेरिरहेका छौँ ? आज हामी चर्चा  गर्नेछौँ—आफ्नो स्थानीय तहका लागि योग्य र सक्षम जनप्रतिनिधि कसरी छान्ने ।" “हामीले पाँच वर्षका लागि नेता छान्छौँ, तर कहिलेकाहीँ पाँच वर्षसम्म पछुताउँछौँ । किन ? किनकि हामीले उम्मेदवार होइन, उसको प्रचार छानेका हुन्छौँ ।” स्थानीय तहको निर्वाचन केवल एउटा व्यक्ति छान्ने प्रक्रिया होइन ।
यो हाम्रो गाउँ, नगर, वडा, सडक, खानेपानी, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र विकासको दिशा निर्धारण गर्ने निर्णय हो ।

त्यसैले आजको प्रश्न हो—

• स्थानीय निर्वाचनमा जनप्रतिनिधि कस्तो छान्ने ?
• उम्मेदवारको वास्तविक क्षमता कसरी पहिचान गर्ने ?
• पार्टी, पैसा, जात, नातागोता र भावनाभन्दा माथि उठेर कसरी मतदान गर्ने ?

आज हामी सही जनप्रतिनिधि छान्ने  महत्वपूर्ण आधारबारे चर्चा गर्नेछौँ।

१. व्यक्ति हेर्नुहोस्, केवल पार्टी होइन

दलीय निष्ठाभन्दा माथि स्थानीय विकास (Focus on Development over Partisanship) निर्वाचनमा राजनीतिक दल महत्वपूर्ण हुन्छ। तर स्थानीय तहमा उम्मेदवारको व्यक्तिगत क्षमता, इमानदारी र व्यवहार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । "मेरो मान्छे" होइन, "राम्रो मान्छे" छान्ने चेतना । आफैँलाई सोध्नुहोस्—

• यो व्यक्ति जनताको समस्या सुन्छ कि सुन्दैन ?
• जनतासँग सहजै भेटिन्छ ?
• विगतमा समाजका लागि केही गरेको छ ?
• जिम्मेवारी पाएपछि काम गर्न सक्छ ?

पार्टीको झण्डा हेरेर मात्र होइन, उम्मेदवारको चरित्र हेरेर मतदान गरौँ।

२. इमानदारीलाई पहिलो प्राथमिकता दिनुहोस्

स्थानीय सरकारमा ठूलो बजेट र सार्वजनिक स्रोत परिचालन हुन्छ । त्यसैले उम्मेदवार छान्दा सोधौँ— “यो व्यक्तिलाई सार्वजनिक पैसा र जिम्मेवारी दिँदा हामी ढुक्क हुन सक्छौँ ?”भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता राख्ने, पारदर्शी र जवाफदेही व्यक्ति हाम्रो प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ । क्षमता भएको भ्रष्ट व्यक्ति भन्दा सीमित क्षमता भए पनि इमानदार व्यक्ति धेरै सुरक्षित हुन सक्छ ।

३. विगतको काम हेर्नुहोस्

उम्मेदवारले के भन्छ भन्दा पनि— उसले विगतमा के गरेको छ ? हेर्नुहोस्।

    उसले:

• सामाजिक काम गरेको छ ?
• कुनै संस्था चलाएको छ ?
• समुदायको समस्या समाधान गरेको छ ?
• सार्वजनिक जिम्मेवारी पाएको थियो भने कस्तो प्रदर्शन गर्‍यो ?
• उसले बोलेको र गरेको कुरा मिल्छ ?

विगत भविष्यको पूर्ण ग्यारेन्टी होइन, तर महत्वपूर्ण संकेत भने अवश्य हो।

४. घोषणापत्र होइन, कार्ययोजना हेर्नुहोस्

“हामी विकास गर्छौँ” भन्न सजिलो छ । तर प्रश्न गर्नुपर्छ— कसरी ? कहिले ? कति खर्चमा ? कहाँबाट बजेट ल्याउने ?उम्मेदवारसँग स्पष्ट योजना छ कि केवल लोकप्रिय नारा ?

उदाहरणका लागि:

❌ “हाम्रो गाउँलाई नमुना गाउँ बनाउँछौँ।”

भन्दा,

✅ “पहिलो वर्ष खानेपानीको समस्या समाधान गर्न यति बजेट, यति स्रोत र यति समयभित्र काम सम्पन्न गर्छौँ।” भन्ने उम्मेदवार बढी विश्वसनीय हुन्छ।

५. समस्या बुझ्ने क्षमता जाँच्नुहोस्

राम्रो जनप्रतिनिधि त्यो होइन जसले सबै कुरा जान्दछ ।राम्रो जनप्रतिनिधि त्यो हो जसले जनताको वास्तविक समस्या पहिचान गर्न सक्छ र समाधान खोज्न सक्छ । आफ्नो स्थानीय तहका मुख्य समस्या के हुन् ?

• खानेपानी ?
• सडक ?
• शिक्षा ?
• स्वास्थ्य ?
• कृषि ?
• बेरोजगारी ?
• फोहोर व्यवस्थापन ?
• बाढी–पहिरो ?
• सार्वजनिक सेवा ?

उम्मेदवारसँग यी विषयमा स्पष्ट प्राथमिकता छ कि छैन हेर्नुहोस्।

६. पैसा बाँड्ने उम्मेदवारबाट सावधान

निर्वाचनको समयमा पैसा, भोज, उपहार वा अन्य प्रलोभन देखिन सक्छ । तर एउटा कुरा सम्झौँ— “एक दिनको पैसा लिएर पाँच वर्षको भविष्य नबेचौँ ।” आज रु. १,००० लिएर मतदान गर्दा त्यसको मूल्य पाँच वर्षमा कति पर्ला ? जनप्रतिनिधिले पाँच वर्षसम्म गर्ने निर्णयको प्रभाव हाम्रो परिवार र समाजमा पर्छ । त्यसैले—भोट बिक्री गर्ने होइन, आफ्नो विवेक प्रयोग गर्ने अधिकार हो ।

७. जात, धर्म, नाता र व्यक्तिगत सम्बन्धभन्दा माथि उठौँ

“आफ्नो मान्छे” भन्ने सोचले कहिलेकाहीँ हामीलाई गलत निर्णय गराउन सक्छ । उम्मेदवार आफ्नो जातको हो, आफन्त हो, छिमेकी हो वा साथी हो भन्दैमा मात्र योग्य हुँदैन । प्रश्न हुनुपर्छ— “यो व्यक्ति सम्पूर्ण स्थानीय तहको प्रतिनिधि बन्न योग्य छ कि छैन ?” जनप्रतिनिधि आफ्नो परिवारको होइन, सम्पूर्ण समुदायको प्रतिनिधि हो ।

८. आलोचना सहन सक्ने उम्मेदवार छानौँ

स्थानीय सरकारमा जनताका गुनासा आउँछन् । त्यसैले यस्तो उम्मेदवार आवश्यक छ जो—

• प्रश्न सुन्न सक्छ,
• आलोचना स्वीकार गर्न सक्छ,
• गल्ती भए सच्याउन सक्छ,
• विपक्षीको कुरा पनि सुन्न सक्छ।

“जसले आलोचना सुन्न सक्दैन, उसले जनताको आवाज कसरी सुन्छ ?”

९. डिजिटल र प्रशासनिक क्षमता पनि हेर्नुहोस्

आजको स्थानीय सरकार केवल सडक र भवन बनाउने संस्था होइन।

यसले:

• डिजिटल सेवा,
• राजस्व व्यवस्थापन,
• अभिलेख,
• बजेट,
• योजना,
• सामाजिक सुरक्षा,
• पारदर्शिता,
• सूचना प्रवाह

जस्ता धेरै काम गर्नुपर्छ।

त्यसैले आधुनिक प्रशासन बुझ्ने र प्रविधिसँग काम गर्न सक्ने नेतृत्व पनि आवश्यक छ।

१०. “म” होइन, “हामी” भन्ने नेतृत्व छानौँ

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—जनप्रतिनिधि सेवक हो कि शासक ?

उसको भाषणमा बारम्बार— “मैले गरेँ” मात्र सुनिन्छ कि—“हामीले गर्‍यौँ” ?

सही जनप्रतिनिधिले जनतालाई सहभागी गराउँछ।

  उसले:

• नागरिकको कुरा सुन्छ,
• सार्वजनिक सुनुवाइ गर्छ,
• पारदर्शिता कायम गर्छ,
• निर्णयको कारण बताउँछ,
• जनताप्रति जवाफदेही हुन्छ।

मतदान गर्नुअघि आफैँलाई यी १० प्रश्न सोधौँ:

१.    के यो व्यक्ति इमानदार छ ?
२.    विगतमा उसले के काम गरेको छ ?
३.    स्थानीय समस्याको राम्रो ज्ञान छ ?
४.    स्पष्ट कार्ययोजना छ ?
५.    सार्वजनिक स्रोतको सदुपयोग गर्न सक्छ ?
६.    आलोचना र फरक मत स्वीकार गर्छ ?
७.    व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ ?
८.    भ्रष्टाचार र अनियमितताविरुद्ध उभिन सक्छ ?
९.    जनताको पहुँचमा रहन्छ ?
१०. पाँच वर्षपछि पनि उसलाई आफ्नो प्रतिनिधि भन्न पाउँदा गर्व लाग्छ ?

यदि यी प्रश्नको उत्तर सकारात्मक छ भने त्यो उम्मेदवार तपाईंको गम्भीर विचारको योग्य हुन सक्छ । स्थानीय निर्वाचनमा एउटा मत सानो देखिन सक्छ । तर हजारौँ नागरिकका यस्तै साना मतले— स्थानीय सरकार बनाउँछन्, नेतृत्व बनाउँछन्, नीति बनाउँछन्, र विकासको दिशा निर्धारण गर्छन् । त्यसैले— “उम्मेदवारको अनुहार होइन, चरित्र हेरौँ । भाषण होइन, विगतको काम हेरौँ । नारा होइन, कार्ययोजना हेरौँ । पैसा होइन, भविष्य हेरौँ । जात – नाता होइन, क्षमता र इमानदारी हेरौँ ।”

अन्ततः—

“हामीले कस्तो जनप्रतिनिधि पाउँछौँ भन्ने कुरा केवल नेताको कारण होइन, हामीले कस्तो व्यक्ति रोज्छौँ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।”त्यसैले मतदान गरौँ—तर सोचेर, बुझेर र जिम्मेवारीपूर्वक । "तपाईंको एक भोटले आगामी ५ वर्षको लागि तपाईंको क्षेत्रको भविष्य तय गर्छ। त्यसैले प्रलोभन वा अन्धभक्तिमा नलागी विचार पुर्‍याएर मतदान गरौँ ।

– ख्याम कान्त अर्याल

Khyam Aryal Academy

माथिको लेख khyam aryal academy youtube channel मा हेर्न र सुन्न सकिनेछ ।