हाम्रो समाजमा मानिसको जन्मदेखि मृत्युसम्म विभिन्न संस्कार र परम्पराहरू प्रचलित छन्। यस्ता संस्कारले केवल धार्मिक आस्थालाई मात्र प्रतिनिधित्व गर्दैनन्, परिवार, समाज, संस्कृति र पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई समेत जोड्ने काम गर्छन् । यस्तै महत्वपूर्ण संस्कारमध्ये श्राद्ध संस्कार पनि एक हो ।श्राद्ध भन्नेबित्तिकै धेरैको मनमा पितृ, पिण्डदान, तर्पण, ब्राह्मण भोजन र दानको सम्झना आउँछ। तर श्राद्धको अर्थ यति मात्र सीमित छैन। यसको गहिराइमा पुग्दा यो पूर्वजप्रति श्रद्धा, कृतज्ञता, स्मरण, पारिवारिक दायित्व र सामाजिक सेवाको संस्कारका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

श्राद्ध भनेको के हो ?

        ‘श्राद्ध’ शब्द ‘श्रद्धा’सँग सम्बन्धित छ । सरल अर्थमा, दिवंगत माता–पिता, बाजे–बज्यै तथा पूर्वजहरूको सम्झनामा श्रद्धा र कृतज्ञतापूर्वक गरिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक कर्मलाई श्राद्ध भनिन्छ ।

मानिसले आफ्नो जीवन आफैंले मात्र निर्माण गरेको हुँदैन। उसको जन्म, परिवार, संस्कार, शिक्षा, सम्पत्ति, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनदृष्टिको विकासमा अघिल्लो पुस्ताको महत्वपूर्ण योगदान हुन्छ। त्यसैले पूर्वजप्रति सम्मान र कृतज्ञता व्यक्त गर्ने परम्पराका रूपमा श्राद्धको विकास भएको देखिन्छ ।

पितृऋणको अवधारणा

        हिन्दू दर्शनमा देवऋण, ऋषिऋण र पितृऋणको अवधारणा पाइन्छ। पितृऋण भन्नाले आफ्ना पूर्वजप्रति रहेको कर्तव्य र कृतज्ञतालाई बुझिन्छ । हामीले आज प्रयोग गरिरहेको परिवार, संस्कार, भाषा, संस्कृति र सामाजिक संरचना अघिल्ला पुस्ताको योगदानबाट निर्माण भएको हो। त्यसैले श्राद्धले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ— “आफ्नो वर्तमान निर्माण गर्ने विगतलाई कहिल्यै नबिर्स ।” यो दृष्टिले हेर्दा श्राद्ध केवल मृत व्यक्तिको सम्झना गर्ने दिन नभई आफ्नो पारिवारिक इतिहास र जरा सम्झने अवसर पनि हो ।

पिण्डदान र तर्पणको सांस्कृतिक अर्थ

          श्राद्ध संस्कारमा पिण्डदान र तर्पणलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ । परम्पराअनुसार चामल, तिल, घिउ आदि सामग्रीबाट पिण्ड तयार गरी पितृलाई अर्पण गर्ने तथा जल र तिलबाट तर्पण दिने गरिन्छ । धार्मिक आस्थामा यसको आध्यात्मिक अर्थ जोडिएको छ। सांस्कृतिक दृष्टिले भने यसलाई दिवंगत आफन्तप्रति सम्मान र स्मरणको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । यसको भावनात्मक सन्देश यस्तो हुन्छ— “हामी तपाईंलाई बिर्सेका छैनौँ। तपाईंको योगदानप्रति हामी कृतज्ञ छौँ ।”

सोह्रश्राद्ध र पितृपक्ष

          हिन्दू परम्परामा पितृपक्ष वा सोह्रश्राद्धको विशेष महत्व छ । यस अवधिमा दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा तिथिअनुसार श्राद्ध गर्ने चलन छ । परिवारका दिवंगत सदस्यको मृत्यु तिथिमा श्राद्ध गर्ने परम्परा पनि विभिन्न समुदायमा प्रचलित छ। स्थान, समुदाय र पारिवारिक परम्पराअनुसार श्राद्धका विधि फरक हुन सक्छन् । त्यसैले श्राद्धको विधि गर्दा आफ्नो पारिवारिक परम्परा र सम्बन्धित धर्माचार्यको सुझावअनुसार गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

श्राद्ध र दान–सेवा

        श्राद्धसँग दान र भोजनको परम्परा पनि जोडिएको छ । अन्न, वस्त्र, दक्षिणा आदि दान गर्ने तथा भोजन गराउने चलन विभिन्न समुदायमा पाइन्छ । यस परम्परालाई आजको सामाजिक परिवेशमा अझ अर्थपूर्ण बनाउन सकिन्छ। उदाहरणका लागि पितृको सम्झनामा—

• गरिब तथा असहायलाई भोजन गराउने,
• वृद्धवृद्धालाई सहयोग गर्ने,
• विद्यार्थीलाई शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउने,
• बिरामी तथा विपन्नलाई सहयोग गर्ने,
• वृक्षारोपण गर्ने,
• सामाजिक संस्थालाई सहयोग गर्ने

जस्ता काम गर्न सकिन्छ । यसरी पितृस्मरणलाई सामाजिक सेवासँग जोड्न सकिन्छ ।

श्राद्ध र वैज्ञानिक दृष्टिकोण

          श्राद्धको विषयमा धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई अलग-अलग बुझ्नु आवश्यक छ । धार्मिक विश्वासअनुसार श्राद्ध पितृसँग सम्बन्धित आध्यात्मिक कर्म हो। तर मृत व्यक्तिले भौतिक रूपमा श्राद्धमा अर्पण गरिएको भोजन ग्रहण गर्छन् भन्ने कुरा वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित भएको छैन । त्यसैले आस्थाको सम्मान गर्दै वैज्ञानिक दृष्टिकोणलाई पनि स्वीकार गर्नु आवश्यक हुन्छ । श्राद्धको सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक पक्ष भने महत्वपूर्ण हुन सक्छ। दिवंगत आफन्तलाई सम्झनु, परिवारका सदस्य एक ठाउँमा भेला हुनु, पुराना सम्झना साझा गर्नु र आफ्ना पूर्वजका योगदानबारे नयाँ पुस्तालाई बताउनु परिवारको भावनात्मक सम्बन्ध बलियो बनाउने माध्यम बन्न सक्छ ।

श्राद्धमा देखासिकी होइन, श्रद्धा आवश्यक

          समयसँगै हाम्रो समाजमा संस्कारहरू पनि कहिलेकाहीँ प्रदर्शन र प्रतिस्पर्धाको विषय बन्न थालेका छन् । कसले ठूलो भोज गर्‍यो, कसले धेरै खर्च गर्‍यो, कसले धेरै दक्षिणा दियो भन्ने कुरा महत्वपूर्ण बन्न थाल्यो भने संस्कारको मूल भावना कमजोर हुन सक्छ । श्राद्धका लागि आफ्नो आर्थिक क्षमताभन्दा बाहिर गएर ऋण लिनु वा अरूलाई देखाउन अनावश्यक खर्च गर्नु उचित हुँदैन । श्राद्ध खर्चको प्रतिस्पर्धा होइन, श्रद्धाको अभिव्यक्ति हो । सरल तर मर्यादित ढंगले गरिएको श्राद्ध पनि उत्तिकै अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।

जीवित आमाबुबाको सम्मान पनि पितृधर्म हो

          श्राद्ध संस्कारले हामीलाई अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सम्झाउँछ—मृत्युपछि पितृलाई सम्झनु मात्र पर्याप्त छैन । जीवित आमाबुबाको सम्मान, सेवा र हेरचाह गर्नु अझ ठूलो कर्तव्य हो । कहिलेकाहीँ हामी मृत्युपछि ठूलो धार्मिक कर्म गर्छौँ तर जीवित छँदा आमाबुबाको भावनालाई बुझ्न, समय दिन र सेवा गर्न चुकेका हुन्छौँ। यस्तो अवस्थामा श्राद्धको वास्तविक भावनालाई पुनः विचार गर्नुपर्ने हुन्छ । पितृप्रति सच्चा श्रद्धा भनेको उनीहरूले सिकाएको असल संस्कारलाई जीवनमा उतार्नु पनि हो ।

नयाँ पुस्तालाई कसरी बुझाउने ?

          आजको पुस्ताले कुनै पनि परम्परालाई केवल ‘गर्नैपर्छ’ भनेर स्वीकार गर्नुभन्दा त्यसको कारण र अर्थ बुझ्न चाहन्छ । त्यसैले नयाँ पुस्तालाई श्राद्ध संस्कार सिकाउँदा केवल कर्मकाण्ड होइन, यसको इतिहास, सांस्कृतिक महत्व, पारिवारिक मूल्य र मानवीय सन्देश पनि बुझाउनुपर्छ । उनीहरूलाई भन्न सकिन्छ— “तिम्रो जीवन तिम्रो मात्र उपलब्धि होइन । तिमीभन्दा अगाडिका पुस्ताको संघर्ष, त्याग र योगदानको परिणाम पनि हो ।” यस्तो दृष्टिकोणले श्राद्धलाई नयाँ पुस्ताका लागि पनि अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ ।

बदलिँदो समाजमा श्राद्धको नयाँ अर्थ

          आज मानिसहरू रोजगारी, अध्ययन र व्यवसायका कारण देश–विदेशमा छरिएका छन्। परम्परागत रूपमा श्राद्ध गर्न कठिन हुने अवस्था पनि आउन सक्छ । तर संस्कारको बाहिरी स्वरूपमा परिवर्तन आए पनि यसको मूल भावना जोगाउन सकिन्छ । पितृको सम्झनामा राम्रो काम गर्नु, परिवारका सदस्यबीच प्रेम र सद्भाव बढाउनु, सामाजिक सेवा गर्नु तथा पूर्वजले दिएको असल संस्कारलाई निरन्तरता दिनु पनि पितृप्रतिको सम्मानको आधुनिक अभिव्यक्ति हुन सक्छ ।

अन्त्यमा

        श्राद्ध संस्कारलाई केवल कर्मकाण्डका रूपमा मात्र हेर्दा यसको वास्तविक भावनात्मक र सामाजिक महत्व ओझेलमा पर्न सक्छ । यसको मूलमा श्रद्धा, स्मरण, कृतज्ञता, पारिवारिक दायित्व र सेवा जस्ता मानवीय मूल्यहरू छन् । हाम्रा पूर्वजले हामीलाई जीवन दिए, संस्कार दिए र आफ्नो अनुभवबाट बाटो देखाए । अब हाम्रो जिम्मेवारी भनेको उनीहरूको असल परम्परा र मूल्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनु हो । त्यसैले श्राद्धको वास्तविक सन्देश यस्तो हुन सक्छ— “पितृलाई श्रद्धापूर्वक सम्झौँ, जीवित आमाबुबाको सम्मान गरौँ, पूर्वजको असल संस्कारलाई निरन्तरता दिऔँ र उनीहरूको सम्झनालाई समाजसेवामा रूपान्तरण गरौँ ।”

श्राद्ध श्रद्धाको संस्कार हो, प्रदर्शनको होइन ।

— ख्याम कान्त अर्याल

Khyam Aryal Academy

माथिको लेख khyam aryal academy youtube channel मा हेर्न र सुन्न सकिनेछ ।